دارک وب چیست؟ همه چیز درباره بخش تاریک اینترنت

خلاصه مطلب

دارک وب بخش پنهانی از اینترنت است که برخلاف وب معمولی، ازطریق موتورهای جست‌وجوی رایج قابل‌دسترس نیست و برای ورود به آن، استفاده از نرم‌افزارهای خاصی مانند مرورگر «Tor» ضروری است. ماهیت اصلی دارک وب بر پایه ناشناسی بنا شده است؛ یعنی این فضا با بهره‌گیری از مسیریابی پیازی، هویت کاربران و موقعیت سرورها را مخفی نگه می‌دارد. بااین‌حال، بهتر است درباره دارک وب نگاه صفر و صدی نداشته باشیم. این محیط از یک سو پناهگاه امنی را برای روزنامه‌نگاران، مخالفان سیاسی و فعالان حقوق بشر در کشورهای تحت سانسور ایجاد می‌کند تا بتوانند آزادانه ارتباط برقرار کنند. از سوی دیگر، به‌دلیل همین ناشناس‌بودن، بستری را برای فعالیت‌های غیرقانونی، خریدوفروش اقلام ممنوعه و کلاهبرداری‌های سایبری ایجاد کرده است.

هشدار: این مطلب صرفاً جهت آشنایی بیشتر کاربران و آموزش نکات امنیتی مرتبط با اینترنت تهیه شده است و به‌هیچ‌عنوان توصیه‌ای برای تعامل با فضای دارک وب نیست. حضور در دارک وب خطرات خاص خود را دارد و برای کاربران عادی مناسب نیست.

مقدمه

اینترنت به جزء لاینفک زندگی ما تبدیل شده است؛ همان فضایی که در آن آخرین اخبار را مرور می‌کنیم، فیلم می‌بینیم، خرید آنلاین انجام می‌دهیم و با دوستانمان گفت‌وگو می‌‌کنیم. اما آیا تابه‌حال به این فکر کرده‌اید که آنچه در نتایج جست‌وجو، فید شبکه‌های اجتماعی و وب‌سایت‌های معمولی می‌بینیم، تنها بخش کوچکی از دنیای گسترده اینترنت است؟ در پسِ این فضای آشنا، لایه‌هایی از وب وجود دارد که به‌صورت عامدانه از دسترس موتورهای جست‌وجوی مرسوم و مرورگرهای معمولی خارج شده است. یکی از این لایه‌های پنهان، دارک وب (Dark Web)‌ یا وب تاریک است که دستیابی به آن مستلزم استفاده از ابزارهای خاص، مانند مرورگر Tor است. تصور عام این است که دارک وب به‌دلیل ویژگی «ناشناسی مطلق» صرفاً فضایی برای فعالیت‌های غیرقانونی و مجرمانه است، اما این تمام ماجرا نیست؛ دارک وب نیمه روشن هم دارد.

در این مقاله، قصد داریم نقاب از چهره تاریک اینترنت برداریم، ببینیم دارک وب چیست، با اینترنتی که هر روز از آن استفاده می‌کنیم چه تفاوتی دارد و آیا هرچیزی که درباره سایت‌های دارک وب شنیده‌ایم، واقعیت دارد یا خیر. علاوه بر این، ریسک‌ها، چالش‌های امنیتی، نحوه ورود امن به دارک وب و همچنین پیوندهای آن با فناوری‌ نوظهور بلاکچین و ارزهای دیجیتال را بررسی خواهیم کرد. اگر علاقه‌مند هستید با یکی از پیچیده‌ترین و جذاب‌ترین ابعاد دنیای دیجیتال آشنا شوید، تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.

ساختار اینترنت از چند لایه تشکیل شده است؟

برای اینکه بفهمیم دارک وب چیست، اول باید تصویر بزرگتری از خود اینترنت داشته باشیم. بسیاری از مردم تصور می‌کنند «اینترنت یعنی همان چیزهایی که در گوگل پیدا می‌شود». واقعیت این است که آنچه ما هر روز در مرورگرها و فید شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم، تنها نوک کوه یخ عظیم دنیای آنلاین است. اینترنت از سه لایه وب سطحی، وب عمیق و وب تاریک تشکیل شده که درک تفاوت‌های آن‌ها برای فهم کل ماجرا ضروری است.

وب سطحی (Surface Web) چیست؟

وب سطحی یا سرفیس وب همان اینترنت روزمره و آشنای ماست. همه کارهایی که به‌طور معمول در فضای اینترنت انجام می‌دهید شامل مرور وب‌سایت‌های خبری، پیداکردن یک مکان گردشگری بکر در گوگل، پیداکردن بهترین صرافی برای خرید و فروش ارز دیجیتال در ایران، اسکرول‌کردن در شبکه‌های اجتماعی و خرید از فروشگاه‌های آنلاین همگی به وب سطحی مربوط می‌شوند.

ویژگی شاخص سرفیس وب این است که موتورهای جست‌وجو آن را «نمایه‌سازی» می‌کنند؛ یعنی ربات‌های گوگل به این صفحات سر می‌زنند، محتوایشان را می‌خوانند و در پایگاه داده خود ذخیره می‌کنند تا وقتی کسی چیزی را جست‌وجو می‌کند، نتایج مطلوب را نشان بدهند. این لایه با تمام مرورگرهای معمولی مانند کروم، فایرفاکس یا سافاری باز می‌شود و به هیچ ابزار خاصی نیاز ندارد. جالب است بدانید تمام عظمتی که از سرفیس وب می‌بینید، فقط حدود ۴درصد از کل محتوای اینترنت را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل است که می‌گوییم اینترنتی که ما می‌شناسیم فقط نوک کوه یخ است.

وب عمیق (Deep Web) چیست؟

وب عمیق یا دیپ وب، لایه‌ای است که پشت یک دیوار محافظ قرار گرفته است و به همین خاطر موتورهای جست‌وجو به آن دسترسی ندارند. این دیوار می‌تواند یک رمز عبور برای ورود به پنل کاربری در یک صرافی ارز دیجیتال برای خرید ارز بیت کوین یا پرداخت پول برای مشاهده یک محتوای آموزشی باشد. هربار که وارد جیمیل می‌شوید و پیام‌هایتان را چک می‌کنید، در وب عمیق هستید. زمانی که وارد حساب بانکی خود می‌شوید و موجودی‌تان را می‌بینید، باز هم در دیپ وب قرار دارید. سوابق پزشکی شما در سیستم بیمارستان، پنل کاربری اسنپ و محتوای سریال‌های نتفلیکس بعد از ورود با رمز، همه و همه به وب عمیق مربوط می‌شوند.

لایه دیپ وب کاملاً قانونی، روزمره و ضروری است و بخش اعظم اینترنت (حدود ۹۰ تا ۹۶ درصد) را تشکیل می‌دهد. درواقع، هر محتوایی که پشت یک لاگین قرار دارد یا به‌صورت پویا تولید می‌شود، جزء وب عمیق است و لزوماً ربطی به فعالیت غیرقانونی ندارد.

وب تاریک (Dark Web) چیست؟

وب تاریک یا دارک وب بخش بسیار کوچکی از وب عمیق است که یک تفاوت اساسی با آن دارد؛ این لایه عمداً پنهان‌ شده است. اینجا دیگر فقط «پشت رمز عبور بودن» مطرح نیست؛ کل زیرساخت فنی دیپ وب طوری طراحی شده است که هویت کاربر و میزبان (سرور) هر دو مخفی بماند. ورود به این فضا با مرورگرهای معمولی امکان‌پذیر نیست و حتماً به نرم‌افزارهای خاصی مانند مرورگر Tor نیاز دارد. آدرس وب‌سایت‌های وب تاریک عجیب و غریب هستند به به .onion ختم می‌شوند. مثلاً آدرسی شبیه به http://3g2upl4pq6kufc4m.onion/ را هیچ‌کدام از موتورهای معمولی جست‌وجو نشان نمی‌دهند و حتی گوگل هم نمی‌تواند نگاهی به داخل آن بیندازد. نکته مهمی که باید بدانید این است که وب تاریک فقط کسری از وب عمیق است؛ شاید کمتر از ۰٫۱ درصد کل اینترنت. بااین‌حال، به‌دلیل ناشناسی بالایی که فراهم می‌کند، هم پناهگاه آزادی‌خواهان و افشاگران است و هم مخفیگاه مجرمان.

تفاوت وب سطحی، وب عمیق و وب تاریک چیست؟

در بخش قبلی با ماهیت سه لایه مختلف اینترنت آشنا شدیم؛ اما برای درک بهتر تفاوت سرفیس وب، دیپ وب و دارک وب بد نیست نگاهی به جدول زیر بیندازیم:

ویژگی	وب سطحی	وب عمیق	دارک وب
نمایه‌سازی (Indexing)	بله	خیر	خیر
ابزارهای دسترسی	مرورگرهای استاندارد	مرورگر استاندارد (نیاز به لاگین ازطریق رمز عبور یا دسترسی مجاز)	نرم‌افزارهای ویژه مانند تور
دامنه‌های رایج	.com, .org, .net, .gov	همان دامنه‌های وب سطحی (همراه با احراز هویت)	.onion
کاربرد ملموس	جست‌وجوی «قیمت بیت کوین امروز» در گوگل	ورود به ایمیل یا حساب بانکی آنلاین	وبسایت‌های با پسوند .onion
اندازه تقریبی	کوچک‌ترین بخش (حدود ۵درصد)	بزرگ‌ترین بخش (حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد)	بخش بسیار کوچکی از وب عمیق (کمتر از ۰٫۱درصد)
محتوای اصلی	اطلاعات عمومی، اخبار، فروشگاه‌ها، شبکه‌های اجتماعی	داده‌های خصوصی، امنیتی و پویا (ایمیل، بانکداری آنلاین، فضای ابری، سوابق پزشکی)	سایت‌های ناشناس، بازارهای دارک‌نت، پلتفرم‌های افشاگر، انجمن‌ها، سایت‌های سیاسی، محتوای غیرقانونی
ماهیت قانونی	قانونی	قانونی (استفاده روزمره)	دسترسی به آن قانونی است، اما فعالیت‌های غیرقانونی در آن زیاد است.
سطح ریسک	پایین تا متوسط	پایین	می‌تواند بسیار بالا باشد.

دارک نت چیست؟

در مکالمات روزمره، دارک وب و دارک نت اغلب به‌جای هم به کار می‌روند اما از نظر فنی، تفاوت ظریفی بین این دو وجود دارد. دارک نت (Darknet) یا شبکه‌های تاریک، شبکه‌های پیچیده و رمزگذاری‌شده‌ای هستند که روی همین اینترنت موجود ساخته شده‌اند. به همین دلیل، به آن‌‌ها شبکه‌های همپوشان (Overlay Networks) هم گفته می‌شود. دارک وب، همان سایت‌ها، صفحات و محتواهایی هستند که درون دارک نت میزبانی می‌شوند.

برای درک بهتر تفاوت دارک نت و دارک وب، اینترنت را مانند یک شهر بزرگ تصور کنید؛ وب سطحی همان فروشگاه‌ها، ادارات و مراکز عمومی است که همه به‌راحتی به آن‌ها دسترسی دارند. وب عمیق شامل تمام فضاهای خصوصی این شهر است؛ داخل خانه‌های مردم، اتاق‌های بایگانی ادارات و صندوق امانات بانک‌ها. این فضاها کاملاً واقعی و قانونی هستند؛ اما برای ورود به هر کدام باید کلید یا رمز عبور داشته باشید.

دارک نت، تونل‌ها و مسیرهای زیرزمینی پنهانی است که زیر این شهر ساخته شده‌اند. مسیرهایی که ورودی‌شان مشخص نیست، تابلوهای راهنما ندارند و فقط با وسایل یا مجوزهای خاص می‌توان وارد آن‌ها شد. دارک وب، کتابخانه‌های خصوصی، انجمن‌های ناشناس، اتاق‌های گفت‌وگو و متأسفانه پاتوق‌های خلافی هستند که در انتهای این تونل‌ها قرار دارند و به‌عمد از دید عموم پنهان شده‌اند. شما برای رسیدن به هر کدام باید مسیری را در تونل‌ها (دارک نت) طی کنید و حتماً آدرس مقصد را بدانید.

هدف اصلی دارک نت

اصلی‌ترین هدف دارک نت، پنهان‌کردن هویت واقعی کاربران و موقعیت مکانی سرورها است. این کار معمولاً ازطریق مسیریابی پیازی (Onion Routing) انجام می‌شود که ترافیک را از چندین لایه رمزنگاری و سرورهای مختلف عبور می‌دهد. در فضای دارک نت، آدرس IP سرورها مخفی است و ارتباطات به‌صورت پیش‌فرض رمزنگاری‌شده است تا از نظارت‌های دولتی، جاسوسی و شنود جلوگیری شود. مشهورترین دارک‌نت‌ها عبارت‌اند از:

• شبکه Tor یا مسیریاب پیازی که شناخته‌شده‌ترین شبکه برای دسترسی به دارک وب است و روی ناشناسی و دورزدن سانسور تمرکز دارد.
• شبکه I2P یا «پروژه اینترنت نامرئی» که بیشتر برای ارتباطات همتا‌به‌همتا و سرویس‌های داخلی خودش طراحی شده است. هر شرکت‌کننده در شبکه همزمان نقش کلاینت و سرور را ایفا می‌کند.
• شبکه Freenet که با هدف مقاومت دربرابر سانسور و ذخیره‌سازی غیرمتمرکز اطلاعات ساخته شده است و فایل‌ها را به‌صورت تکه‌تکه و رمزنگاری‌شده بین رایانه‌های مختلف پخش می‌کند.
• شبکه ZeroNet که به‌جای یک سرور مرکزی، وب‌سایت‌ها را با استفاده از فناوری بیت کوین و شبکه اشتراک فایل همتا به همتای بیت تورنت، بین همه کاربران توزیع می‌کند.

شبکه تور چیست و مسیریابی پیازی چطور کار می‌کند؟

حالا که با مفاهیم اصلی آشنا شدیم، وقت آن است که قلب تپنده دارک وب یعنی شبکه تور را بشناسیم. کلمه Tor مخفف The Onion Router و به‌معنای «مسیریاب پیازی» است که یکی از مهم‌ترین فناوری‌های ناشناس‌سازی در اینترنت و زیرساخت اصلی بسیاری از بخش‌های دارک ‌وب به شمار می‌رود. ایده اولیه Tor را آزمایشگاه تحقیقات نیروی دریایی آمریکا در اواسط دهه ۱۹۹۰ برای حفاظت از ارتباطات محرمانه دولت مطرح کرد. این پروژه در سال ۲۰۰۲ به‌صورت متن‌باز منتشر شد اما امروز یک سازمان غیرانتفاعی به همین نام آن را مدیریت می‌کند.

شبکه تور بر پایه رمزنگاری لایه‌ای کار می‌کند؛ درست مانند پیاز که چندین لایه دارد. وقتی شما اطلاعاتی را از طریق Tor ارسال می‌کنید، داده‌ها ابتدا رمزنگاری می‌شوند و سپس از چند نود (Node) یا رله عبور می‌کنند. نود ورودی (Entry Node) فقط آدرس شما را می‌بیند، نود میانی (Middle Node) صرفاً داده‌ها را عبور می‌دهد و نود خروجی (Exit Node) بدون اینکه هویت فرستنده اصلی را بداند، درخواست نهایی را به مقصد می‌رساند. این ساختار باعث می‌شود هیچ نودی مسیر کامل را نبیند و ناشناسی کاربر حفظ شود.

یک مثال ساده

بیایید یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید می‌خواهید نامه محرمانه‌ای را برای دوستتان بفرستید؛ طوری که هیچ‌کس نفهمد شما فرستنده هستید و او گیرنده است. نامه را داخل چند پاکت تو‌در‌تو می‌گذارید و هر پاکت را فقط برای نامه‌رسان بعدی آدرس می‌زنید. پاکت آخر را به یک نامه‌رسان تصادفی (نود اول Tor) می‌دهید. او فقط لایه بیرونی را باز می‌کند و می‌بیند باید پاکت را به نامه‌رسان دوم (نود دوم) برساند. هر نامه‌رسان فقط آدرس خودش را می‌بیند، نه فرستنده نهایی و نه گیرنده آخر را. شبکه تور دقیقا براساس همین ناشناسی توزیع‌شده عمل می‌کند؛ هیچ‌کس به‌تنهایی نمی‌داند چه کسی چه چیزی را برای چه کسی می‌فرستد.

درحال‌حاضر بیش از ۶۰۰۰ نود فعال در شبکه Tor وجود دارند. هربار که از مرورگر Tor استفاده می‌کنید، مسیر شما از سه نود تصادفی عبور می‌کند که هر ۱۰دقیقه یک‌بار عوض می‌شوند. یک نکته امنیتی حیاتی اینجاست: اگر وب‌سایت مقصد از پروتکل HTTPS استفاده نکند، نود خروجی می‌تواند محتوای ترافیک شما را ببیند. چون نود خروجی همان جایی است که بسته داده‌ها از تونل رمزنگاری‌شده Tor خارج می‌شود تا وارد اینترنت معمولی شود. به همین دلیل ترکیب Tor با VPN و اجتناب از سایت‌های فاقد HTTPS مهم‌ترین اصل استفاده از این فناوری به شمار می‌رود.

وب‌سایت‌های دارک وب چه شکلی هستند و چطور آدرس‌دهی می‌شوند؟

اگر تابه‌حال آدرس یک سایت دارک وب را ندیده‌اید، احتمالاً با دیدنش تعجب می‌کنید. برخلاف وب معمولی که آدرس‌ها خوانا و معنادار هستند (مثل digikala.com ،wikipedia.org یا nobitex.ir)، آدرس‌های دارک وب مشابه رشته‌ای تصادفی از حروف و اعداد به نظر می‌رسند که با پسوند .onion تمام می‌شوند. برای مثال، آدرس http://3g2upl4pq6kufc4m.onion یک نمونه واقعی و قدیمی است.

این آدرس‌های عجیب را پروتکل Tor به‌صورت خودکار تولید می‌کند. درواقع، این آدرس‌ها نسخه هش‌شده یک کلید عمومی رمزنگاری هستند. سرور دارک وب یک جفت کلید خصوصی‌عمومی می‌سازد. وقتی مرورگر Tor شما می‌خواهد به آن آدرس وصل شود، از کلید عمومی برای رمزنگاری و احراز هویت استفاده می‌کند. این مکانیسم تضمین می‌دهد که شما واقعاً به همان سروری متصل شده‌اید که صاحب آن کلید خصوصی است و کسی نمی‌تواند خودش را به‌جای آن سرور جا بزند. این نوع آدرس‌دهی را خودتأیید (Self-Authenticating) می‌نامند.

نسل جدید این آدرس‌ها ۵۷ کاراکتر طول دارند و از الگوریتم‌های قوی‌تری نسبت به نسخه قدیمی و منسوخ v2 استفاده می‌کنند. شبکه Tor از سال ۲۰۲۱ پشتیبانی از آدرس‌های قدیمی را متوقف کرد.

ظاهر و تجربه کاربری وب‌سایت‌های دارک وب

ظاهر و تجربه کاربری وب‌سایت‌های دارک وب معمولاً ساده و تا حدودی شبیه وب‌سایت‌های اوایل دهه ۲۰۰۰ هستند. طراحی‌های پرزرق‌وبرق، انیمیشن‌ها و اسکریپت‌های سنگین در دارک وب به‌ندرت وجود دارند. دلیل آن هم روشن است: نخست، بسیاری از کاربران برای حفظ ناشناسی، جاوااسکریپت را غیرفعال می‌کنند و به همین دلیل، اجرای طرح‌های گرافیکی در آن محدود است. دوم، سرعت اتصال در Tor به‌دلیل عبور از سه نود و رمزنگاری لایه‌ای، ذاتاً کندتر از اینترنت معمولی است و سایت‌های سنگین کاربر را معطل می‌کنند. سوم، فلسفه دارک وب بر مینیمالیسم و کارآیی استوار است، نه زیبایی بصری.

یکی از چالش‌های بزرگ دارک وب، بی‌ثباتی آدرس‌ها است. ممکن است وب‌سایت‌ها به‌طور ناگهانی آدرس خود را تغییر دهند یا ناپدید شوند. این بی‌ثباتی عمدی است و به امنیت بیشتر کمک می‌کند؛ اما باعث می‌شود پیداکردن منابع معتبر برای کاربر عادی دشوار شود. به همین دلیل، دایرکتوری‌های لینک و انجمن‌های اجتماعی نقش حیاتی در دارک وب دارند؛ آنها حکم GPS این شهر زیرزمینی را ایفا می‌کنند.

دو روی سکه دارک‌وب؛ ابزاری برای آزادی یا جولان‌گاه جرم؟

برخلاف تصور رایج، دارک وب صرفاً یک فضای تاریک برای فعالیت‌های مجرمانه نیست؛ بلکه اساساً به‌عنوان یک ابزار ارتباطی و آزادی‌بخش عمل می‌کند. وجود دو میلیون کاربر روزانه نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این فضا به کاربردهای قانونی و مثبت اختصاص دارد؛ اما نمی‌توان و نباید انکار کرد که همان معماری ناشناس دارک وب که از افراد قانونی محافظت می‌کند، می‌تواند سپر مجرمان هم باشد. دارک وب به‌دلیل ناشناسی بالا، پناهگاهی برای انواع خاصی از فعالیت‌های غیرقانونی است؛ اما نکته ظریف اینجاست که حجم این فعالیت‌ها بسیار کمتر از چیزی است که رسانه‌های زرد و فیلم‌های هالیوودی القا می‌کنند. با‌این‌حال، به‌دلیل ماهیتی که دارند بسیار خطرناک و قابل‌توجه هستند.

کاربردهای قانونی و مثبت دارک وب

برخی از کاربردهای قانونی دارک وب عبارت‌اند از:

بهشت روزنامه‌نگاران و افشاگران

مشهورترین پلتفرم افشاگری جهان یعنی SecureDrop که بنیاد آزادی مطبوعات آن را اداره می‌کند، روی شبکه Tor قرار دارد. رسانه‌های بزرگی مانند گاردین، نیویورک تایمز و واشنگتن پست از این پلتفرم برای دریافت اسناد محرمانه از افشاگران استفاده می‌کنند. ادوارد اسنودن، مشهورترین افشاگر تاریخ معاصر، دقیقاً با اتکا به همین فناوری، انبوهی از اسناد فوق‌محرمانه آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) را با روزنامه‌نگاران به اشتراک گذاشت.

جایی برای فعالان حقوق بشر و مدنی

در کشورهایی که سانسور شدید اینترنتی بر شهروندان سایه می‌اندازد، فعالان مدنی، وکلا و حتی برخی از افراد عادی از شبکه تور برای دورزدن فیلترینگ گسترده دولتی و دسترسی بدون سانسور به اخبار، ارتباط امن با سازمان‌های بین‌المللی، ثبت و ارسال گزارش‌های نقض حقوق بشر استفاده می‌کنند.

محل تجمع انجمن‌های حمایتی و گروه‌های همدردی

قربانیان خشونت خانگی، افراد با بیماری‌های خاص یا قربانیان سوءاستفاده‌ که به‌دنبال حمایت‌های ناشناس هستند، می‌توانند در انجمن‌های امن دارک وب بدون ترس از قضاوت یا پیگرد، تجربیات خود را به اشتراک بگذارند.

فضای امن برای پژوهشگران امنیت سایبری

دانشگاهیان و پژوهشگران امنیت سایبری نیز فعالیت زیادی در این فضا دارند؛ زیرا درک تهدیدات سایبری بدون شناخت فضایی که در آن متولد می‌شوند ممکن نیست. محققان امنیت با رصد دارک وب، الگوهای بدافزارها را شناسایی می‌کنند، پیش از وقوع حملات از آن‌ها باخبر می‌شوند و مصونیت شرکت‌ها را دربرابر تهدیدات آتی تأمین می‌کنند.

مکانی برای شهروندان عادی نگران حریم خصوصی

در عصری که شرکت‌های بزرگ نظیر گوگل و فیس‌بوک از تک‌تک کلیک‌هایمان برای تجاری‌سازی داده‌ها استفاده می‌کنند، بسیاری از افراد ترجیح می‌دهند به‌منظور فرار از ردیابی تجاری و حفظ حریم خصوصی‌شان هنگام وب‌گردی از شبکه تور استفاده کنند.

فعالیت‌های غیرقانونی در دارک وب

حال بیایید با برخی از فعالیت‌های غیرقانونی در دارک وب آشنا شویم:

بازارهای زیرزمینی

«دارک نت مارکت‌ها» یا بازارهای زیرزمینی اینترنت، مشهورترین جلوه غیرقانونی دارک وب هستند. تصور کنید نسخه تاریکی از سایت فروشگاه آمازون وجود داشته باشد که در آن‌ به‌جای کتاب و گوشی موبایل، خریدوفروش مواد مخدر، داروهای تقلبی، اسناد جعلی، پول تقلبی، بدافزار، داده‌‌های سرقتی مانند شماره کارت‌های اعتباری و اطلاعات هویتی و حتی سلاح و مهمات در جریان باشد. این بازارها دارای سیستم امتیازدهی و نظرات کاربران هستند تا اعتماد کاذب ایجاد کنند.

اولین و مشهورترین این بازارها جاده ابریشم یا سیلک رود (Silk Road) نام داشت. این بازار را فردی به‌نام راس اولبریکت با نام مستعار Dread Pirate Roberts در سال ۲۰۱۱ راه‌اندازی کرده بود. سیلک رود تا سال ۲۰۱۳ که پلیس فدرال آمریکا (FBI) طی یک عملیات همه‌جانبه درِ آن را تخته کرد، میلیون‌ها دلار تراکنش غیرقانونی را پردازش کرده بود. پس از آن، بازارهای دیگری مانند AlphaBay و Dream Market ظهور کردند.

خدمات هک و جرایم سایبری

ارائه دسترسی به سرورهای هک‌شده، اجاره بات‌نت‌ها برای حملات محروم‌سازی از سرویس (DDoS)، فروش حفره‌های امنیتی کشف‌نشده (Zero-day) و باج‌افزارها، ازجمله خدمات تخصصی مجرمانه ارائه‌شده در این فضا هستند.

محتوای غیراخلاقی

تاریک‌ترین و منفورترین بخش دارک وب محتوای کودک‌آزاری و خشونت‌آمیز است که خوشبختانه حجم آن نسبت به تصورات عمومی بسیار کمتر است. این بخش شدیداً تحت پیگرد پلیس بین‌الملل قرار دارد. جالب است بدانید که خود جامعه دارک وب این نوع محتوا را گزارش می‌دهد و از پلتفرم‌هایشان بیرون می‌کند؛ زیرا می‌دانند حضور چنین محتوایی فشار پلیس را چندبرابر خواهد کرد.

خطرات دارک وب برای کاربران عادی چیست؟

ورود به دارک وب، حتی از روی کنجکاوی، می‌تواند یک سفر پرخطر باشد. برخی از خطرات واقعی وب تاریک برای کاربران عادی به شرح زیر هستند:

بدافزارها و باج‌افزارها

بسیاری از سایت‌های دارک وب، حتی آن‌هایی که ظاهراً بی‌خطر به نظر می‌رسند، ممکن است به اسکریپت‌های مخرب آلوده ‌باشند. یک کلیک ساده روی لینک‌ اشتباه می‌تواند به قیمت ازدست‌دادن کنترل کامل رایانه‌تان تمام شود. کی‌لاگرها (Keyloggers) تمام ورودی‌های کیبورد، ازجمله رمزهای عبور را ذخیره می‌کنند، تروجان‌های بانکی (Banking Trojans) در کمین اطلاعات حساب شما در فضای آنلاین هستند و باج‌افزارها (Ransomware) تمام فایل‌هایتان را رمزنگاری می‌کنند تا مجبور شوید در ازای بازگرداندن آن‌ها، رمزارزهایی مانند بیت کوین و مونرو را به آن‌ها پرداخت کنید. دارک وب مرکز اصلی تولید، خریدوفروش و توزیع این ابزارهای مخرب است.

کلاهبرداری‌های سازمان‌یافته و اسکم خروج

بازارهای دارک وب به‌دلیل ماهیت ناپایدارشان، بستر مناسبی برای کلاهبرداری هستند. یکی از رایج‌ترین شیوه‌ها، اسکم خروج (Exit Scam) نام دارد. در این روش، مدیران یک بازار پس از جلب اعتماد کاربران و جمع‌آوری وجوه در حساب‌های امانی (Escrow)، ناگهان با تمام پول‌ها ناپدید می‌شوند. بازار Evolution در سال ۲۰۱۵ با سرقت ۱۲میلیون دلار از سرمایه کاربران، نمونه برجسته‌ای از کلاهبرداری خروج در فضای دارک وب بود. در این فضا، هیچ مرجع قانونی برای پیگیری و استرداد وجوه وجود ندارد.

آسیب روانی ناشی از محتوای تکان‌دهنده

دارک وب برخلاف وب معمولی، فاقد فیلترینگ یا برچسب‌گذاری برای محتوای خشونت‌آمیز است. کاربران عادی ممکن است ناخواسته با تصاویر و ویدئوهای به‌شدت آزاردهنده و تکان‌دهنده مواجه شوند. «کنجکاوی کور» در دارک وب، یک خطر واقعی برای سلامت روان است.

ردیابی توسط نهادهای امنیتی درصورت بروز خطاهای انسانی

شبکه Tor ناشناسی قابل‌قبولی فراهم می‌کند؛ اما چندان کامل نیست. نهادهای امنیتی با تکنیک‌هایی مانند کنترل نودهای خروجی، تحلیل زمان‌بندی ترافیک (Timing Correlation) و مهم‌تر از همه، بهره‌برداری از اشتباهات انسانی کاربران، قادر به شناسایی افراد هستند. استفاده از اکانت‌های شخصی فیس‌بوک و جیمیل، استفاده از نام کاربری یکسان یا ارسال بسته‌های پستی با آدرس واقعی، ازجمله اشتباهاتی هستند که به نهادهای قانونی در ردیابی افراد کمک می‌کنند.

جاسوسی توسط نودهای خروجی مخرب

هرکسی می‌تواند یک نود خروجی Tor راه‌اندازی کند. اگر کاربری وارد سایتی شود که از پروتکل امن HTTPS استفاده نمی‌کند (یعنی در نوار آدرس قفل امنیتی ندارد)، اپراتور نود خروجی می‌تواند تمام اطلاعات ردوبدل‌شده ازجمله نام کاربری، رمز عبور و اطلاعات حساس بانکی را به‌راحتی مشاهده و ذخیره کند. البته این آسیب‌پذیری رایج، با اجتناب از سایت‌های HTTP و استفاده از دامنه‌های امن HTTPS قابل‌پیشگیری است.

راهنمای ورود امن به دارک وب؛ گامی به‌سوی ناشناسی

ورود به دارک وب، حتی برای مقاصد قانونی مانند پژوهش یا دورزدن سانسور، نیازمند رعایت دقیق پروتکل‌های امنیتی است. نادیده‌گرفتن این اصول ممکن است عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد.

ایزوله کردن سیستم

هرگز از رایانه شخصی یا رایانه محل کار خود استفاده نکنید. بهترین گزینه، استفاده از سیستم‌عامل تیلز (Tails) است که از روی فلش مموری بوت می‌شود. این سیستم عامل با عبوردادن تمام ترافیک از Tor و ماهیت فرار (Amnesic) خود، هیچ ردپایی از فعالیت شما باقی نمی‌گذارد.

استفاده از VPN معتبر

پیش از اتصال به شبکه تور، یک VPN معتبر با سیاست بدون ثبت لاگ (No-Log Policy) فعال کنید.

مرورگر Tor رسمی

مرورگر Tor را فقط از وب‌سایت رسمی آن دانلود و نصب کنید. نسخه‌های جعلی آن ممکن است حاوی بدافزار باشند. پس از نصب، سطح امنیتی مرورگر را روی Safest تنظیم کنید تا جاوا اسکریپت و سایر عناصر پرخطر غیرفعال شوند.

پیداکردن آدرس‌های Onion معتبر

موتورهای جستجوی دارک وب مانند Ahmia و Haystak محدود هستند. از دایرکتوری‌های لینک با احتیاط استفاده کنید زیرا ممکن است حاوی لینک‌های مخرب باشند. بهترین راه، مراجعه به لیست‌هایی است که انجمن‌های معتبر در ردیت آن‌ها را تأیید کرده‌اند.

رعایت سایر اصول سایبری

هرگز فایلی را دانلود نکنید، حتی اگر PDF یا عکس باشد. به‌هیچ‌وجه اطلاعات شخصی خود شامل نام، ایمیل و رمزهای عبور تکراری را ارائه ندهید. دوربین و میکروفون رایانه خود را بپوشانید. جاوا اسکریپت را فعال نکنید. برای جلوگیری از اثر انگشت دیجیتال، هرگز اندازه پنجره مرورگر را تغییر ندهید یا آن را تمام‌صفحه نکنید. پس از اتمام کار، مرورگر Tor را ببندید و سیستم را خاموش کنید.

رعایت این پروتکل‌ها، حداکثر ناشناسی و امنیت را هنگام کاوش در دارک‌وب تضمین می‌کند.

رابطه میان بلاکچین و دارک وب چیست؟

بلاکچین و دارک وب، هر دو از ایده‌ تمرکززدایی و مقاومت دربرابر سانسور نشأت گرفته‌اند. بلاکچین، به‌عنوان یک دفتر کل دیجیتال توزیع‌شده و امن، اطلاعات را به‌صورت زنجیره‌ای از بلاک‌ها ذخیره می‌کند که هزاران رایانه در سراسر جهان آن را نگهداری می‌کنند. این توزیع‌شدگی، ماهیت اصلی بلاکچین است. دارک وب نیز بخشی از اینترنت است که با هدف ناشناس‌ماندن و دورزدن محدودیت‌ها ایجاد شده است.

با این تفاسیر، رابطه میان این دو، بیشتر یک رابطه ابزار و کاربرد است. بلاکچین به‌خاطر قابلیت‌های منحصربه‌فرد خود، ابزاری برای ایجاد بازارهایی در دارک وب به شمار می‌رود که به تراکنش‌های ناشناس نیاز دارند. این کاربرد به‌معنای این نیست که بلاکچین ذاتاً بد است. همانند چاقو که می‌تواند ابزاری برای آشپزی یا سلاح باشد، بلاکچین نیز یک فناوری خنثی است که نحوه استفاده از آن، تعیین‌کننده ماهیت آن خواهد بود.

ارزهای دیجیتال در دارک وب؛ چرا پول سنتی اینجا جایی ندارد؟

اقتصاد دارک وب، دنیایی است که در آن ناشناس‌بودن حرف اول را می‌زند و پول سنتی، به‌دلیل ردپای قابل‌ردیابی‌اش، جایی در آن ندارد. تصور کنید بخواهید خرید کاملاً مخفیانه‌ای انجام دهید؛ کارت بانکی، حواله بانکی و حتی پول نقد برای معاملات فرامرزی کارآیی ندارند. اینجاست که ارزهای دیجیتال، به‌ویژه پرایوسی کوین‌ها که بر پایه‌ حریم خصوصی و ناشناس‌بودن بنا شده‌اند، به‌عنوان تنها ابزار مالی کارآمد وارد این میدان می‌شوند.

بیت کوین؛ پادشاه قدیمی با ردپای گل‌آلود

بیت کوین را پرچم‌دار پرداخت‌های غیرقانونی در دارک وب می‌نامند و دلیل آن، استفاده گسترده از این ارز دیجیتال در بازار سیلک رود در سال ۲۰۱۱ است. تقریباً همه تراکنش‌های جاده ابریشم با بیت کوین صورت می‌گرفت. غافل از اینکه بیت کوین یک نقطه‌ضعف اساسی در بازار سیاه وب دارد!

برخلاف تصور رایج، بیت کوین ناشناس نیست؛ بلکه شبه‌ناشناس است و این ویژگی را از بلاکچین کاملاً شفاف خود به‌ارث برده است. تمامی اطلاعات یک تراکنش شامل فرستنده، گیرنده و مبلغ، در دفتر کل عمومی بیت کوین برای همیشه ثبت می‌شود و همه می‌توانند آن را مشاهده کنند. شاید ردیابی کامل تراکنش‌ها برای افراد عادی آسان نباشد؛ اما شرکت‌های تحلیل بلاکچین مانند چینالیسس (Chainalysis) و سایفرتریس (CipherTrace) با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته، قادر به ردیابی پول و شناسایی هویت صاحبان آدرس‌ها هستند. بنابراین، استفاده از بیت کوین مثل راه‌رفتن با کفش‌های گِلی روی یک فرش سفید است. ردّپا همه جا باقی می‌ماند و یک کارآگاه ماهر می‌تواند آن را تا مبدأ دنبال کند. پس از ظهور پرایوسی‌کوین‌ها، بیت کوین عنوان بهترین روش پرداخت در بازار دارک وب را از دست داد.

مونرو؛ سلطان ناشناسی واقعی

مونرو (Monero) درست در نقطه مقابل بیت کوین قرار دارد و برای حل مشکل شفافیت و دستیابی به ناشناس‌بودن کامل طراحی شده است. ارز مونرو با استفاده از سه فناوری کلیدی، تراکنش‌ها را کاملاً مخفی نگه می‌دارد:

• آدرس‌های مخفی (Stealth Addresses): برای هر تراکنش یک آدرس یک‌بارمصرف جدید تولید می‌شود، بنابراین هیچ‌کس با استفاده از داده‌های آنچین نمی‌تواند بفهمد که تراکنش‌های مختلف به یک شخص تعلق دارند.
• امضاهای حلقوی (Ring Signatures): امضای دیجیتال فرستنده را با چندین امضای تصادفی دیگر از تراکنش‌های قبلی ترکیب می‌کند تا تشخیص فرستنده واقعی برای ناظر بیرونی دشوار شود.
• تراکنش‌های حلقوی محرمانه (RingCT): حتی مبلغ تراکنش را هم رمزنگاری می‌کند تا هیچ اطلاعاتی از میزان تبادل مالی فاش نشود.

سایر ارزهای حریم خصوصی دارک وب

علاوه بر موارد بالا، ارزهای حریم خصوصی دیگری هم در این فضا استفاده می‌شوند؛ اما هیچ‌کدام به پای محبوبیت مونرو در دارک وب نمی‌رسند:

• Zcash: زی‌کش با استفاده از فناوری پیشرفته (zk-SNARKs) امکان انتخاب بین تراکنش شفاف و مخفی را می‌دهد؛ اما اکثر تراکنش‌های آن همچنان شفاف هستند.
• Dash: دش برای مخلوط‌کردن تراکنش‌ها از قابلیتی به‌نام PrivateSend استفاده می‌کند؛ اما قدرت ناشناسی آن محدودتر است.
•  Firo) Zcoin سابق): از پروتکل Lelantus برای مخفی‌سازی رد پول استفاده می‌کند.
•  Grin و Beam: دو رمزارز مبتنی بر پروتکل میمبل ویمبل (MimbleWimble) هستند که تراکنش‌ها را فشرده‌سازی و مخفی می‌کنند؛ اما هنوز در دارک وب فراگیر نشده‌اند.

قیمت بیت کوین و اقتصاد دارک وب

جالب است بدانید که نوسان قیمت بیت کوین حتی روی اقتصاد دارک وب هم اثر می‌گذارد. فروشنده‌ای را تصور کنید که قیمت محصول خود را ۱۰۰ دلار بیت کوین تعیین کرده است. اگر در فاصله بین ثبت سفارش تا تسویه معامله، قیمت بیت کوین ۱۰٪ سقوط کند، فروشنده عملاً ۱۰٪ ضرر کرده است. به همین دلیل، بسیاری از بازارها ابتدا قیمت‌ها را به دلار می‌نویسند و سپس در لحظه خرید، معادل بیت کوینی آن را محاسبه و دریافت می‌کنند.

جنبه‌های قانونی دارک وب؛ خط قرمزها کجاست؟

درک مرز بین فعالیت قانونی و غیرقانونی در دارک وب، برای هر کاربری ضروری است. بسیاری از تصورات نادرست از اینجا ناشی می‌شود که مردم فکر می‌کنند خود دارک وب غیرقانونی است؛ درحالی‌که چنین نیست.

در اکثر کشورهای جهان، ازجمله ایران، صرفاً دانلود و استفاده از مرورگر Tor و بازدید از دارک وب جرم محسوب نمی‌شود. مرورگر Tor یک نرم‌افزار قانونی و متن‌باز است که میلیون‌ها کاربر، ازجمله بسیاری از سازمان‌های دولتی و غیردولتی، روزانه از آن استفاده می‌کنند. این دقیقاً مانند داشتن یک ماسک و لباس تیره است؛ داشتنشان جرم نیست، ولی اگر با آن لباس دست به سرقت بزنید، مرتکب جرم شده‌اید.

افسانه‌های رایج درباره دارک وب که نباید باور کنید

دارک وب بیش از هر پدیده فناورانه دیگری قربانی افسانه‌سازی شده است که ساخته و پرداخته فیلم‌های هالیوودی، اخبار زرد و نقل‌قول‌های تحریف‌شده در شبکه‌های اجتماعی است. در ادامه، برخی باورهای نادرست درباره دارک وب و واقعیت پشت آن‌ها را مرور می‌کنیم:

دارک وب ۹۰ درصد اینترنت را تشکیل می‌دهد

واقعیت این است که دارک وب بخش بسیار کوچکی (احتمالاً کمتر از ۰٫۱درصد) از کل اینترنت است. آن ۹۰درصدی که همه‌جا درباره‌اش می‌شنوید، وب عمیق است که شامل محتوای کاملاً قانونی مانند ایمیل‌ها، حساب‌های بانکی و دیتابیس‌های داخلی شرکت‌ها می‌شود.

اتاق‌های قرمز واقعی هستند

ادعا می‌شود در دارک وب سایت‌هایی وجود دارند که به‌صورت زنده شکنجه انسان‌ها را براساس درخواست بینندگان پخش می‌کنند. حقیقت این است که چنین چیزی از نظر فنی تقریباً غیرممکن است. پخش زنده ویدئو در شبکه تور به‌دلیل پهنای باند محدود عملاً امکان‌پذیر نیست و هیچ مدرک معتبری دال بر وجود حتی یک اتاق قرمز واقعی تاکنون پیدا نشده است. آنچه با این نام پیدا می‌شود، کلاهبرداری برای اخاذی بیت کوین است.

هرکس وارد دارک وب شود، هک می‌شود

فقط با ورود به دارک وب با مرورگر Tor در معرض هک قرار نمی‌گیرید. خطر اصلی در کلیک روی لینک‌های نامعتبر، دانلود فایل‌های آلوده یا فعال‌سازی جاوا اسکریپت نهفته است.

دارک وب فقط جای خلافکاران است

این تصور هم کاملاً نادرست است. همان‌طور که پیشتر اشاره شد، میلیون‌ها کاربر روزانه از Tor استفاده می‌کنند که بسیاری از آن‌ها فعالان حقوق بشر، روزنامه‌نگاران و شهروندان عادی نگران حریم خصوصی هستند. محتوای قانونی و مفید از کتابخانه‌های دیجیتال و آرشیو کتاب‌های ممنوعه تا انجمن‌های حمایتی و ابزارهای ارتباطی برای شرایط بحرانی نیز در وب تاریک یافت می‌شود.

پلیس در دارک وب کاملاً ناتوان است

پلیس‌های سایبری مدرن نه‌تنها نابینا نیستند، بلکه به‌طرز شگفت‌آوری در ردیابی، نفوذ و دستگیری مجرمان در دارک وب مهارت دارند. بستن بازارهای بزرگی مانند AlphaBay و Hansa که طی یک عملیات هماهنگ جهانی در سال ۲۰۱۷ انجام شد، نمونه بارزی از توانمندی پلیس در این فضا است. ناشناسی Tor یک سپر است، نه یک شنل نامرئی جادویی.

جمع‌بندی

دارک وب نه یک جهنم دیجیتال بی‌انتها است و نه یک مدینه فاضله آزادی‌بخش؛ بلکه بخش پنهانی از اینترنت است که برای ناشناس‌ماندن و عبور از سانسور ساخته شده است. همین ویژگی، دارک وب را به پناهگاهی برای روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی و طرفداران حریم خصوصی تبدیل می‌کند و درعین‌حال، بستر مناسبی برای مجرمان سایبری و دادوستدهای غیرقانونی فراهم می‌سازد. از یک فعال حقوق بشر میانماری تا یک مجرم سایبری اهل اروپای شرقی، همه می‌توانند با انگیزه‌های متفاوت از این فضا استفاده کنند. بنابراین، دارک وب بیش از آنکه یک «پدیده» باشد، یک ابزار است؛ ابزاری که ارزش و خطرش را نوع استفاده‌ انسان تعیین می‌کند.

سؤالات متداول