در ۱۵ آگوست ۱۹۷۱، ریچارد نیکسون، رئیسجمهور وقت آمریکا، تصمیمی گرفت که مسیر نظام مالی جهان را برای همیشه تغییر دهد. او اعلام کرد که ایالات متحده دیگر دلار را به طلا تبدیل نخواهد کرد؛ تصمیمی که بعدها به «شوک نیکسون» (Nixon Shock) معروف شد و عملاً به پایان استاندارد طلا و آغاز عصر پول فیات انجامید.
استاندارد طلا چه بود؟
پس از پایان جنگ جهانی دوم، کشورهای جهان در کنفرانس برتون وودز (Bretton Woods) در سال ۱۹۴۴ توافق کردند که ارزهای خود را به دلار آمریکا متصل کنند. در مقابل، آمریکا متعهد شد هر ۳۵ دلار را با یک اونس طلا معاوضه کند.
به این ترتیب، دلار از پشتوانه طلا برخوردار بود و کشورها میتوانستند در صورت تمایل، ذخایر دلاری خود را به خزانهداری آمریکا تحویل داده و طلا دریافت کنند. این سازوکار باعث میشد عرضه پول تا حد زیادی به میزان ذخایر طلای آمریکا وابسته باشد.
در دهه ۱۹۶۰ دولت آمریکا برای تأمین هزینههای جنگ ویتنام، اجرای برنامههای رفاهی و پوشش کسری بودجه، حجم زیادی دلار به اقتصاد تزریق کرد. اما رشد عرضه دلار بسیار سریعتر از رشد ذخایر طلای آمریکا بود.
در نتیجه، به تدریج حجم دلارهای در گردش در جهان از میزان طلای موجود در خزانه آمریکا فراتر رفت. این مسئله اعتماد برخی کشورها را نسبت به توانایی آمریکا برای عمل به تعهداتش کاهش داد.
کشورهایی مانند فرانسه متوجه شدند که آمریکا بیش از میزان طلای موجود، دلار منتشر کرده است. به همین دلیل شروع به تبدیل ذخایر دلاری خود به طلا کردند.
این روند باعث شد ذخایر طلای آمریکا با سرعت قابل توجهی کاهش یابد. در چنین شرایطی، دولت نیکسون برای جلوگیری از خروج بیشتر طلا، «پنجره طلایی» (Gold Window) را بست و تبدیل دلار به طلا را متوقف کرد.
اگرچه این اقدام در ابتدا به عنوان یک راهکار موقت معرفی شد، اما هرگز لغو نشد و جهان وارد نظام پولی جدیدی شد.
تولد پول فیات
با پایان قابلیت تبدیل دلار به طلا، نظام پولی جهان وارد عصر «پول فیات» (Fiat Money) شد؛ پولی که پشتوانه فیزیکی مانند طلا ندارد و ارزش آن بر پایه اعتماد عمومی به دولتها و بانکهای مرکزی تعیین میشود.
در این مدل، بانکهای مرکزی آزادی عمل بسیار بیشتری برای خلق پول، مدیریت نرخ بهره و اجرای سیاستهای اقتصادی پیدا کردند.
حامیان نظام پول فیات معتقدند این تغییر به دولتها امکان داد در بحرانهای اقتصادی انعطاف بیشتری داشته باشند و از ابزارهای پولی برای حمایت از رشد اقتصادی استفاده کنند.
با این حال، منتقدان بر این باورند که حذف محدودیتهای ناشی از پشتوانه طلا، زمینه را برای رشد بیسابقه بدهیها، افزایش تورم و کاهش قدرت خرید ارزها فراهم کرد.
نگاهی به عملکرد ارزهای اصلی جهان در پنج دهه گذشته نشان میدهد که دلار، یورو، پوند، ین و فرانک سوئیس بخش بزرگی از ارزش خود را در برابر طلا از دست دادهاند. در همین دوره، قیمت طلا بر حسب دلار آمریکا بیش از ۱۱ هزار درصد افزایش یافته است.
همچنین تورم تجمعی آمریکا که پیش از سال ۱۹۷۱ نسبتاً کنترلشده بود، در دوران پول فیات با سرعت بیشتری رشد کرد و به سطوحی رسید که بسیاری از اقتصاددانان آن را یکی از پیامدهای مستقیم افزایش انعطاف در خلق پول میدانند.
آیا بیت کوین پاسخ این مشکل است؟
فردریش هایک، اقتصاددان برجسته قرن بیستم، سالها پیش درباره خطرات انحصار دولتها بر پول هشدار داده بود:
من باور ندارم که دوباره به پول سالم و مناسبی دست پیدا کنیم، مگر اینکه کنترل آن را از دست دولت خارج کنیم. البته نمیتوان این کار را با زور از دولت گرفت. تنها کاری که میتوانیم انجام دهیم این است که به شکلی هوشمندانه و غیرمستقیم، چیزی را معرفی کنیم که دولت نتواند جلوی آن را بگیرد.
بسیاری از طرفداران بیت کوین معتقدند این دارایی دیجیتال همان راهکاری است که هایک از آن سخن میگفت؛ پولی با عرضه محدود که خارج از کنترل دولتها و بانکهای مرکزی فعالیت میکند. به همین دلیل، بحث درباره مزایا و معایب پول فیات و جایگزینهای احتمالی آن همچنان یکی از مهمترین موضوعات اقتصاد جهانی باقی مانده است.
