رول آپ (Rollup) در بلاکچین چیست و چه کاربردی دارد؟

خلاصه مطلب

• رول‌آپ (Rollup) یک راهکار مقیاس‌پذیری لایه دوم (Layer 2) است که پردازش و محاسبات تراکنش‌ها را به بیرون از زنجیره اصلی می‌برد، اما برای حفظ امنیت، داده‌های آن‌ها را روی شبکه اصلی (مثل اتریوم) ثبت می‌کند.
• معنی roll up در بلاکچین، «تجمیع کردن» یا «دسته‌بندی» (Batching) است. این شبکه‌ها هزاران تراکنش را در یک بسته فشرده کرده و در قالب یک تراکنش به لایه اول می‌فرستند؛ به این ترتیب هزینه گس (Gas) بین هزاران نفر سرشکن می‌شود.
• Optimistic (خوش‌بینانه): تراکنش‌ها را پیش‌فرض صحیح می‌داند اما یک «دوره چالش» (معمولاً ۷ روزه) برای اثبات تقلب (Fraud Proof) در نظر می‌گیرد (مثل آربیتروم و اپتیمیزم).
• ZK-Rollup (دانش صفر): بر اساس اثبات‌های قطعی و پیچیده ریاضی کار می‌کند و تراکنش‌ها را در لحظه و بدون نیاز به دوره انتظار نهایی می‌کند (مثل زی‌کی‌سینک).
• رول‌آپ‌ها خلاصه‌ای از داده‌های تراکنش را روی اتریوم ذخیره می‌کنند. بنابراین حتی اگر سرورهای رول‌آپ (سیکوئنسرها) از کار بیفتند، دارایی کاربران امن است و از طریق اتریوم قابل بازیابی خواهد بود.
• برخلاف شبکه‌های جانبی (Sidechains) که امنیت مستقل و آسیب‌پذیری دارند، رول‌آپ‌ها امنیت خود را به طور کامل از اجماع لایه اول (اتریوم) به ارث می‌برند.
• با آپدیت‌های اخیر اتریوم (مثل Dencun و معرفی فضای Blob)، کارمزد تراکنش‌ها در رول‌آپ‌ها تا ۹۹ درصد کاهش یافته و به کسری از سنت رسیده است.
• رول‌آپ‌ها هسته اصلی نقشه راه اتریوم هستند و با فراهم کردن بستر تراکنش‌های سریع و بسیار ارزان، راه را برای استفاده روزمره مردم از دیفای (DeFi)، بازی‌های بلاکچینی و برنامه‌های غیرمتمرکز باز می‌کنند.

مقدمه

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌هایی که از همان روزهای ابتدایی پیدایش بیت کوین و اتریوم خودنمایی می‌کرد، مسئله مقیاس‌پذیری (Scalability) بود. یک شبکه بلاکچینی در حالت ایده‌آل باید بتواند سه ویژگی کلیدی امنیت بسیار بالا، غیرمتمرکز بودن (عدم وابستگی به یک نهاد متمرکز) و مقیاس‌پذیری (توانایی پردازش تعداد زیادی تراکنش در زمان کوتاه) را هم‌زمان ارائه دهد. این سه ضلع، مفهومی بنیادین به نام سه‌گانه بلاکچین (Blockchain Trilemma) را تشکیل می‌دهند که توسط ویتالیک بوترین، خالق اتریوم، مطرح شد.

شبکه‌ای مانند اتریوم، برای حفظ امنیت غیرقابل نفوذ و تمرکززدایی بالا، مجبور شده است از سرعت پردازش تراکنش‌های خود بکاهد. وقتی تعداد کاربران، صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) و برنامه‌های غیرمتمرکز (DApps) روی شبکه اتریوم افزایش یافت، شبکه با ترافیک به شدت سنگینی مواجه شد. نتیجه این ترافیک چه بود؟ زمان طولانی برای تایید تراکنش‌ها و افزایش سرسام‌آور کارمزدها (Gas Fees) که گاهی کارمزد یک تراکنش ساده را به ده‌ها، صدها یا حتی هزاران دلار می‌رساند.

برای حل این بحران حیاتی، توسعه‌دهندگان دریافتند که نمی‌توانند تمام بار پردازشی را روی لایه اصلی نگه دارند. آن‌ها به دنبال راهکارهایی رفتند تا بدون فدا کردن امنیت لایه اصلی (لایه اول یا L1)، ظرفیت پردازش را افزایش دهند. اینجا بود که راهکارهای لایه دوم (Layer 2) و به ویژه تکنولوژی قدرتمند rollup به عنوان ناجی شبکه‌های بلاکچینی وارد میدان شدند تا رویای استفاده روزمره از ارزهای دیجیتال را به واقعیت تبدیل کنند.

رول آپ چیست؟

اگر به تازگی وارد دنیای ارزهای دیجیتال و اقتصاد غیرمتمرکز شده‌اید، حتماً بارها این سوال برایتان پیش آمده که واقعاً رول آپ چیست و چرا تا این حد نام آن در اخبار تکنولوژی شنیده می‌شود؟ به زبان ساده، رول‌آپ یک راهکار مقیاس‌پذیری لایه دوم (L2) است که محاسبات و پردازش تراکنش‌ها را به خارج از زنجیره اصلی منتقل می‌کند، اما داده‌های حیاتی و اثبات‌های مربوط به آن تراکنش‌ها را روی زنجیره اصلی ذخیره می‌سازد.

برای درک بهتر، شبکه اتریوم را مانند یک دادگاه بسیار شلوغ در نظر بگیرید که قاضی (شبکه اتریوم) باید تک‌تک پرونده‌ها را شخصاً از ابتدا تا انتها بررسی کرده و مهر تایید بزند. این کار بسیار زمان‌بر و پرهزینه است. حالا رول‌آپ مانند یک تیم از دستیاران خبره قاضی عمل می‌کند. این دستیاران صدها پرونده را در دفتری بیرون از دادگاه با سرعت بالا بررسی کرده، نتیجه آن‌ها را خلاصه می‌کنند و تنها یک گزارش نهایی، دقیق و فشرده را به قاضی تحویل می‌دهند. قاضی با نگاه به این گزارش معتبر، به جای صد پرونده، فقط یک پرونده را مهر می‌کند. به این ترتیب، رول‌آپ بار پردازشی شبکه اصلی را به شدت کاهش داده و سرعت را به شکل چشمگیری بالا می‌برد.

معنی roll up و کاربرد آن در بلاکچین

برای درک عمیق‌تر این فناوری، بهتر است ابتدا به ریشه لغوی این اصطلاح بپردازیم. بررسی roll up معنی لغوی و مفهومی آن، به ما در فهم سازوکار این شبکه‌ها کمک شایانی می‌کند. این عبارت در زبان انگلیسی به معنای «جمع کردن»، «لوله‌کردن»، «در هم پیچیدن» یا «تجمیع کردن» است. در ادبیات روزمره، وقتی شما ده‌ها برگه کاغذ نامنظم را روی هم می‌گذارید و آن‌ها را رول می‌کنید (می‌پیچید) تا فضای کمتری اشغال کنند و حمل آن‌ها آسان‌تر شود، در واقع عمل Roll-up را انجام داده‌اید.

در دنیای پیچیده بلاکچین، معنی roll up دقیقاً به همین مفهوم تجمیع (Batching) اشاره دارد. شبکه roll up صدها یا حتی هزاران تراکنش خرد مانند خرید یک NFT، ارسال توکن یا تعامل با یک بازی کریپتویی را از کاربران دریافت می‌کند، آن‌ها را در یک دسته (Batch) جمع‌آوری کرده، از نظر ریاضی پردازش می‌کند و سپس یک نسخه فشرده‌شده از داده‌های این تراکنش‌ها را به شکل یک تراکنش واحد به لایه اصلی (مثل اتریوم) می‌فرستد. کاربرد اصلی این فناوری، کاهش خیره‌کننده کارمزدها و افزایش توان عملیاتی (تعداد تراکنش بر ثانیه یا TPS) بدون نیاز کاربر به اعتماد به یک سرور متمرکز بوده، زیرا داور نهایی همچنان بلاکچین لایه اول است.

تاریخچه شکل‌گیری Rollup ها

توسعه تکنولوژی رول‌آپ یک‌شبه اتفاق نیفتاد، بلکه نتیجه سال‌ها تحقیق، آزمون و خطا و شکست در پروژه‌های قبلی بود. در ابتدای مسیر مقیاس‌پذیری، راهکارهایی مانند کانال‌های استیت (State Channels) مثل شبکه لایتنینگ (Lightning Network) در بیت کوین معرفی شدند. این راهکارها برای تراکنش‌های مکرر بین دو نفر عالی بودند، اما برای اجرای قراردادهای هوشمند پیچیده و تعاملات چندگانه در شبکه‌ای مثل اتریوم کارایی نداشتند.

پس از آن، ایده شبکه پلاسما (Plasma) توسط ویتالیک بوترین و جوزف پون مطرح شد. پلاسما بلاکچین‌های کوچکی می‌ساخت که مانند شاخه‌های درخت به زنجیره اصلی متصل بودند. با این حال، پلاسما یک ایراد ساختاری بزرگ داشت و داده‌های تراکنش‌ها روی زنجیره اصلی ذخیره نمی‌شدند. اگر سازنده زنجیره پلاسما اطلاعات را مخفی می‌کرد، کاربران برای اثبات مالکیت دارایی خود با مشکل مواجه می‌شدند.

سرانجام در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰، محققان به این کشف بزرگ رسیدند که برای حفظ امنیت در بالاترین سطح، باید داده‌های ضروری تراکنش‌ها را روی شبکه اصلی منتشر کرد و فقط بخش سنگین محاسبات را به بیرون برد. از دل این ایده، راهکارهای Rollup متولد شدند. اهمیت این موضوع به قدری بود که ویتالیک بوترین در مقاله‌ای مشهور و تاریخ‌ساز اعلام کرد که آینده اتریوم، یک آینده مبتنی بر رول‌آپ (Rollup-centric roadmap) خواهد بود.

رول‌آپ چگونه کار می‌کند؟

عملکرد شبکه‌های رول‌آپ بر اساس تفکیک دو وظیفه اصلی در بلاکچین است:

1. اجرای تراکنش‌ها (Execution)
2. انتشار داده‌ها (Data Availability)

شبکه رول‌آپ دارای نودهای خاص و قدرتمندی به نام سیکوئنسر (Sequencer) یا مرتب‌کننده است. وظیفه سیکوئنسر این است که تراکنش‌های ارسالی کاربران را دریافت کند، آن‌ها را به ترتیب زمانی چیده و در ماشین مجازی خود اجرا نماید. پس از اجرای تراکنش‌ها و تغییر وضعیت حساب‌ها (مثلاً کسر شدن ۱۰۰ تتر از حساب شخص الف و واریز به حساب شخص ب)، سیکوئنسر داده‌های این تغییرات را به شدت فشرده کرده و آن‌ها را در قالب یک بسته اطلاعاتی (Batch) به قرارداد هوشمند مخصوص رول‌آپ در لایه اول (اتریوم) ارسال می‌کند.

برای مثال، فرض کنید کارمزد پایه ارسال یک تراکنش ساده در اتریوم برابر با ۲۱,۰۰۰ واحد Gas (گس) باشد. اگر ۱۰۰۰ نفر بخواهند هم‌زمان در ساعات شلوغی شبکه تراکنش ارسال کنند، شبکه اتریوم باید مجموعاً ۲۱,۰۰۰,۰۰۰ واحد گس را پردازش کند. با احتساب قیمت اتریوم، این مقدار ممکن است هزینه دلاری بسیار بالایی (مثلاً ۲۰ دلار برای هر نفر) در بر داشته باشد.

حالا این ۱۰۰۰ کاربر تراکنش خود را به جای اتریوم، به یک شبکه Rollup (مثل آربیتروم) می‌فرستند. سیکوئنسر رول‌آپ، هر ۱۰۰۰ تراکنش را در عرض چند میلی‌ثانیه پردازش می‌کند. سپس نتیجه و خلاصه رمزنگاری‌شده تمام این ۱۰۰۰ تراکنش را در قالب یک تراکنش واحد به شبکه اتریوم می‌فرستد.

فرض کنید ثبت این تراکنش فشرده روی اتریوم به عنوان یک بلاک داده، در مجموع ۵۰۰,۰۰۰ گس هزینه داشته باشد. حالا اتفاق شگفت‌انگیزی رخ می‌دهد و این کارمزد ۵۰۰,۰۰۰ گسی اتریوم، بین آن ۱۰۰۰ کاربر تقسیم می‌شود! یعنی سهم هر کاربر از کارمزد لایه اول، فقط ۵۰۰ گس به علاوه یک کارمزد بسیار ناچیز برای پردازش خود سیکوئنسر خواهد بود. در نتیجه، هزینه نهایی تراکنش برای کاربر از ۲۰ دلار به چند سنت (کمتر از ۰.۱ دلار) کاهش پیدا می‌کند. این دقیقاً جادوی مقیاس‌پذیری رول‌آپ‌ها در عمل است.

مفهوم Data Availability در رول‌آپ‌ها

برای اینکه واقعاً بدانیم یک rollup چقدر امن است، باید با مفهوم بسیار حیاتی دسترس‌پذیری داده یا Data Availability (به اختصار DA) آشنا شویم.

همان‌طور که گفتیم، رول‌آپ‌ها محاسبات را در لایه دوم انجام می‌دهند. اما اگر سرورهای سیکوئنسر رول‌آپ به طور ناگهانی خاموش شوند، هک شوند یا از کار بیفتند، چه بلایی سر پول کاربران می‌آید؟ اینجاست که Data Availability وارد عمل می‌شود.

رول‌آپ متعهد است که خلاصه‌ای از داده‌های هر تراکنش را به عنوان داده‌های خام (CallData یا اخیراً Blobs) روی بلاکچین اتریوم ثبت کند. اتریوم این داده‌ها را پردازش نمی‌کند، بلکه فقط آن‌ها را در تاریخچه خود ذخیره می‌کند تا در دسترس عموم باشند. به این ترتیب، اگر کل شبکه لایه دوم از بین برود، هر کاربر یا برنامه‌نویسی می‌تواند با استفاده از داده‌های ذخیره شده روی اتریوم، وضعیت دقیق حساب‌ها (اینکه هر کس چقدر پول داشته) را از نو بازسازی کند و دارایی کاربران را به سلامت به لایه اول برگرداند. تفاوت اصلی رول‌آپ با شبکه‌هایی مثل پلاسما همین تضمین قطعی برای در دسترس بودن داده‌هاست.

کارمزد Gas و مکانیزم کاهش آن توسط Rollup

کارمزد گس (Gas Fee) در شبکه‌های بلاکچینی همیشه یکی از موانع اصلی برای کاربران بوده است. رول‌آپ‌ها چگونه این هزینه را تا این حد کاهش می‌دهند؟ کارمزد یک تراکنش در رول‌آپ از دو بخش تشکیل شده است:

• کارمزد لایه دوم (L2 Execution Fee): هزینه‌ای که برای پردازش تراکنش توسط سرورهای خود رول‌آپ دریافت می‌شود که معمولاً بسیار ناچیز است (کسری از یک سنت).
• کارمزد لایه اول (L1 Data Fee): هزینه‌ای که رول‌آپ باید به اتریوم بپردازد تا داده‌های فشرده شده را روی آن ثبت کند. این بخش عمده کارمزد کاربران را تشکیل می‌دهد.

رول‌آپ‌ها با تکنیک‌های فشرده‌سازی پیشرفته (مانند حذف صفرهای اضافی در کدهای هگزادسیمال، جایگزینی آدرس‌های طولانی با ایندکس‌های کوتاه) حجم داده ارسالی به اتریوم را به حداقل می‌رسانند. علاوه بر این، با اجرای آپدیت Dencun در اتریوم، فضای ذخیره‌سازی جدیدی به نام Blob ایجاد شد که مخصوص شبکه‌های رول‌آپ است و کارمزد ثبت داده‌ها را به شدت (گاهی تا ۹۰ درصد بیشتر) کاهش داده است. در نتیجه، کارمزد گس در رول‌آپ‌ها امروزه به قدری پایین است که امکان انجام تراکنش‌های خرد (Microtransactions) را فراهم می‌کند.

انواع رول‌آپ

رول‌آپ‌ها بر اساس نحوه اثبات صحت تراکنش‌ها به لایه اصلی، به دو دسته بسیار مهم تقسیم می‌شوند که هر کدام معماری، فلسفه و طرفداران خاص خود را دارند.

۱. آپتیمیستیک رول‌آپ (Optimistic Rollups)

کلمه Optimistic به معنای «خوش‌بینانه» است و دقیقاً رفتار این شبکه‌ها را توصیف می‌کند. در این نوع رول‌آپ، فرض شبکه لایه اول (اتریوم) بر این است که تمام تراکنش‌ها و محاسباتی که سیکوئنسر از لایه دوم می‌فرستد، صحیح، معتبر و بدون تقلب هستند. قرارداد هوشمند روی اتریوم، داده‌ها را بدون اینکه همان لحظه بررسی کند، می‌پذیرد.

اما برای جلوگیری از اینکه سیکوئنسر بتواند پول کاربران را بدزدد، یک مکانیزم امنیتی به نام دوره چالش (Challenge Period) وجود دارد که معمولاً ۷ روز طول می‌کشد. در این یک هفته، تمام تراکنش‌های ثبت شده در حالت تعلیق هستند. در این مدت، هر نود ولیدیتور یا ناظری (Validator) در شبکه اگر متوجه شود سیکوئنسر در محاسبات اشتباه یا تقلب کرده است، می‌تواند یک اثبات تقلب (Fraud Proof) را به اتریوم ارائه دهد.

اگر اتریوم بررسی کند و ببیند تقلب واقعاً رخ داده است، تراکنش‌های اشتباه باطل می‌شوند، سیکوئنسر متقلب بخش بزرگی از سرمایه خود که استیک شده (Stake) را به عنوان جریمه از دست می‌دهد و شخص گزارش‌دهنده پاداش می‌گیرد. اگر در این ۷ روز کسی شکایتی نکند، تراکنش‌ها نهایی (Finalized) تلقی می‌شوند.

پروژه‌های معروف: شبکه آربیتروم (Arbitrum)، شبکه اپتیمیزم (Optimism) و بیس (Base).

۲. زی‌کی رول‌آپ (ZK-Rollups)

کلمه ZK مخفف Zero-Knowledge (دانش صفر) است. برخلاف مدل خوش‌بینانه، زی‌کی رول‌آپ‌ها به شدت بدبین هستند و هیچ‌کس را راستگو فرض نمی‌کنند! در این شبکه‌ها، سیکوئنسر پس از انجام محاسبات هزاران تراکنش، اجازه ندارد فقط یک گزارش ساده بفرستد. بلکه باید یک فرآیند بسیار پیچیده ریاضی را طی کرده و یک مدرک رمزنگاری‌شده به نام اثبات اعتبار (Validity Proof) تولید کند.

این اثبات ریاضی که معمولاً از نوع SNARK یا STARK است، به عنوان یک معجزه در علم رمزنگاری شناخته می‌شود. این مدرک بدون اینکه نیازی باشد اتریوم خودش تک‌تک تراکنش‌ها را بررسی کند یا جزئیات آن‌ها فاش شود، به قرارداد هوشمند لایه اول (اتریوم) ثابت می‌کند که محاسبات هزاران تراکنش لایه دوم دقیقاً و بدون هیچ نقصی انجام شده‌اند. اتریوم فقط این اثبات ریاضی کم‌حجم را در کسری از ثانیه بررسی می‌کند. اگر فرمول ریاضی درست بود، بسته تراکنش‌ها را فوراً تایید می‌کند.

در ZK-Rollupها دیگر خبری از دوره انتظار ۷ روزه نیست و تراکنش‌ها به محض تایید مدرک ریاضی، نهایی می‌شوند.

پروژه‌های معروف: زی‌کی‌سینک (zkSync)، استارک‌نت (StarkNet)، لاینیا (Linea) و اسکرول (Scroll).

تفاوت رول‌آپ با Sidechain و Plasma

برای درک بهتر جایگاه و برتری رول‌آپ‌ها، باید تفاوت آن‌ها را با سایر راهکارهای مقیاس‌پذیری بشناسیم:

• سایدچین (Sidechain): زنجیره‌های جانبی بلاکچین‌های کاملاً مستقلی هستند که با مکانیزم اجماع (Consensus)، نودها و امنیت مختص به خودشان کار می‌کنند. آن‌ها از طریق پل‌های نرم‌افزاری (Bridges) به اتریوم وصل می‌شوند تا دارایی‌ها جابجا شوند. مشکل بزرگ سایدچین‌ها این است که اگر نودهای خود سایدچین تبانی کنند یا هک شوند، دارایی شما ممکن است برای همیشه از بین برود، زیرا سایدچین امنیت خود را از اتریوم نمی‌گیرد.
• پلاسما (Plasma): همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، پلاسما امنیت را از اتریوم می‌گیرد، اما داده‌های تراکنش‌ها را در لایه اول ذخیره نمی‌کند. اگر اپراتور شبکه داده‌ها را پنهان کند، کاربران نمی‌توانند وضعیت حساب خود را ثابت کرده و پول خود را خارج کنند.
• رول‌آپ (Rollup): ترکیب بی‌نظیری از هر دو است. هم محاسبات را به بیرون می‌برد تا سرعت بالا رود (مانند سایدچین) و هم داده‌های کلیدی تراکنش را روی اتریوم ذخیره می‌کند (برخلاف پلاسما). به همین دلیل، امنیت رول‌آپ‌ها عملاً با امنیت شبکه اصلی اتریوم برابری می‌کند.

مقایسه امنیت Rollup با لایه اول

آیا استفاده از یک شبکه roll up به همان اندازه استفاده از اتریوم امن است؟ پاسخ کوتاه به این سوال «بله» است، اما نیاز به توضیح دارد.

امنیت در بلاکچین به معنای این است که آیا کسی می‌تواند پول شما را بدون اجازه خرج کند یا سیستم را دستکاری نماید؟ در یک شبکه لایه اول مثل اتریوم، امنیت توسط هزاران نود توزیع‌شده در سراسر جهان تامین می‌شود. در یک رول‌آپ، حتی اگر تنها یک نود (سیکوئنسر) وجود داشته باشد که تمام تراکنش‌ها را پردازش کند، آن نود نمی‌تواند پول شما را بدزدد. چرا؟

زیرا قوانین انتقال پول در رول‌آپ، توسط یک قرارداد هوشمند در لایه اول دیکته و کنترل می‌شود. اگر سیکوئنسر رول‌آپ سعی کند تراکنشی جعلی بسازد، در مدل Optimistic توسط نودهای ناظر متوقف می‌شود و در مدل ZK، مدارک ریاضی تولید شده با شکست مواجه شده و اتریوم آن تراکنش را رد می‌کند. بنابراین، رول‌آپ‌ها امنیت (Security) خود را به طور کامل از اجماع لایه اول به ارث می‌برند. تنها نقطه ضعف فعلی، متمرکز بودن سرور سیکوئنسر در برخی پروژه‌هاست که خطر از کار افتادن موقت شبکه (Liveness Issue) را به همراه دارد، اما خطر سرقت دارایی وجود ندارد.

مزایا و معایب Rollup

برای داشتن یک دید همه‌جانبه، بررسی مزایا و معایب این فناوری ضروری است.

مزایا

۱. کاهش شدید کارمزدها: با سرشکن کردن کارمزد لایه اول بین هزاران تراکنش، هزینه کاربران نهایی تا ۹۹٪ کاهش می‌یابد و فضای دیفای (DeFi) را برای سرمایه‌های کوچک جذاب می‌کند.

۲. افزایش سرعت (TPS): پردازش سریع‌تر تراکنش‌ها در خارج از زنجیره، گلوگاه‌های شبکه اصلی را از بین برده و امکان پردازش هزاران تراکنش در ثانیه را فراهم می‌کند.

۳. امنیت به ارث برده شده: برخلاف سایدچین‌ها، نیازی نیست به امنیت نودهای لایه دوم اعتماد کنید؛ دارایی شما توسط سنگر مستحکمی به نام اتریوم محافظت می‌شود.

۴. سازگاری کامل با قراردادهای هوشمند: بسیاری از رول‌آپ‌ها به طور کامل با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سازگارند. این یعنی برنامه‌نویسان می‌توانند پروژه‌هایی مثل یونی‌سواپ یا آوه را بدون تغییر حتی یک خط کد، روی رول‌آپ دیپلوی کنند.

معایب

۱. سیکوئنسرهای متمرکز: در حال حاضر، پردازشگر مرکزی اکثر پروژه‌های رول‌آپ، توسط خود تیم توسعه‌دهنده اداره می‌شود. این یک نقطه تمرکز محسوب می‌شود، هرچند پروژه‌ها با ارائه راهکارهایی (مانند Shared Sequencers) در حال غیرمتمرکزسازی آن‌ها هستند.

۲. تاخیر در برداشت در Optimisticها: به دلیل همان دوره چالش ۷ روزه، برداشت مستقیم سرمایه (Withdrawal) از رول‌آپ‌های خوش‌بینانه به اتریوم زمان‌بر است. البته پل‌های شخص ثالث این مشکل را با دریافت کارمزد اندکی حل کرده‌اند.

۳. پیچیدگی فنی بسیار بالا در ZKها: تولید اثبات‌های ریاضی دانش صفر به قدرت محاسباتی سنگین و سخت‌افزارهای گران‌قیمت نیاز دارد و توسعه آن‌ها از نظر مهندسی نرم‌افزار به شدت دشوار است.

۴. تکه‌تکه شدن نقدینگی (Liquidity Fragmentation): با ظهور ده‌ها رول‌آپ مختلف، نقدینگی و سرمایه کاربران در شبکه‌های مختلف پخش شده است. این موضوع باعث می‌شود معاملات بزرگ در صرافی‌های غیرمتمرکز با لغزش قیمت (Slippage) مواجه شوند.

نقش Rollup در نقشه راه اتریوم و آپدیت‌های کلیدی

اتریوم امروزه استراتژی خود را تغییر داده و خود را تنها به عنوان یک لایه تسویه حساب (Settlement Layer) و تضمین‌کننده امنیت معرفی می‌کند، نه جایی برای اجرای مستقیم تراکنش‌های کاربران. ویتالیک بوترین در نقشه راه اتریوم، فازی به نام The Surge (جهش) را تعریف کرده است که هدف آن رسیدن به مقیاس‌پذیری بیش از ۱۰۰,۰۰۰ تراکنش در ثانیه است. محوریت اصلی این فاز، شبکه‌های رول‌آپ هستند.

مهم‌ترین گام در این نقشه راه، ارتقای تاریخی Dencun و اجرای پروپوزال EIP-4844 (معروف به Proto-Danksharding) بود. پیش از این، رول‌آپ‌ها مجبور بودند داده‌های تراکنش‌های خود را در بخش CallData اتریوم که بسیار گران بود ذخیره کنند. EIP-4844 فضاهای ذخیره‌سازی موقت و ارزان قیمتی به نام Blob را در شبکه اتریوم ایجاد کرد که منحصراً برای استفاده رول‌آپ‌ها طراحی شده‌اند. این داده‌های Blob پس از چند هفته پاک می‌شوند چون فقط برای اثبات در کوتاه‌مدت نیازند، در نتیجه بار روی نودهای اتریوم سبک می‌ماند و کارمزد شبکه‌های رول‌آپ به طرز شگفت‌انگیزی ارزان‌تر می‌شود. این آپدیت، رول‌آپ‌ها را به قلب تپنده اکوسیستم اتریوم تبدیل کرد.

تاثیر Rollup بر پذیرش انبوه بلاکچین

هدف نهایی تمام این پیشرفت‌های تکنولوژیک، دستیابی به پذیرش انبوه است تا مردم عادی بدون درگیری با مفاهیم فنی، از بلاکچین استفاده کنند.

رول‌آپ‌ها کلید این دروازه هستند. تا زمانی که کارمزد یک تراکنش در شبکه ۵ دلار باشد، هیچ‌کس برای خرید یک آیتم ۱ دلاری در یک بازی ویدیویی یا حمایت مالی ۵۰ سنتی از یک تولیدکننده محتوا در شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز (SocialFi)، از بلاکچین استفاده نخواهد کرد. رول‌آپ‌ها با کاهش کارمزدها به کمتر از یک سنت، اقتصاد خرد (Micro-economies) را در وب ۳.۰ (Web3) ممکن می‌سازند. با این فناوری، توسعه‌دهندگان می‌توانند بازی‌های بلاکچینی با گرافیک بالا و تعاملات لحظه‌ای، یا پلتفرم‌های اجتماعی روان و بدون تاخیر بسازند. در واقع، رول‌آپ‌ها بلاکچین را از یک ابزار صرفاً سرمایه‌گذاری برای افراد ثروتمند، به زیرساختی کاربردی برای استفاده روزمره تمام مردم جهان تبدیل می‌کنند.

آموزش گام‌به‌گام: چگونه دارایی خود را به یک شبکه رول‌آپ منتقل کنیم؟

در این بخش یک راهنمای عملی برای ورود به دنیای لایه دوم‌ها ارائه می‌دهیم. فرض کنید شما مقداری اتریوم در شبکه اصلی (L1) دارید و می‌خواهید آن را به شبکه رول‌آپ محبوبی مانند آربیتروم (Arbitrum) منتقل کنید تا از کارمزدهای ارزان آن بهره‌مند شوید. به این کار پل زدن (Bridging) می‌گویند.

گام اول: آماده‌سازی کیف پول (Wallet)

ابتدا مطمئن شوید که کیف پول معتبری مانند متامسک (MetaMask) یا تراست ولت را روی مرورگر یا گوشی خود نصب دارید و مقداری اتریوم (ETH) در شبکه اصلی اتریوم برای پرداخت کارمزد اولیه (Gas Fee) در اختیار دارید.

گام دوم: اضافه کردن شبکه رول‌آپ به کیف پول

برای اینکه کیف پول شما بتواند شبکه آربیتروم را بخواند، باید آن را اضافه کنید. ساده‌ترین راه استفاده از سایت Chainlist.org است. وارد سایت شوید، کیف پول خود را متصل کنید، نام Arbitrum One را جستجو کرده و روی “Add to Metamask” کلیک کنید.

گام سوم: انتخاب پل ارتباطی (Bridge)

شما می‌توانید از پل رسمی خود آربیتروم (bridge.arbitrum.io) استفاده کنید که بسیار امن است، اما ممکن است کارمزد انتقال لایه اول آن کمی بالا باشد. راه جایگزین، استفاده از پل‌های شخص ثالث معتبر و سریع مانند Orbiter Finance یا Stargate است که با کارمزد کمتر و سرعت بالاتر دارایی شما را منتقل می‌کنند.

گام چهارم: انجام تراکنش انتقال

وارد سایت پل ارتباطی (مثلاً پل رسمی آربیتروم) شوید.

• کیف پول خود را کانکت کنید.
• در بخش مبدا (From)، شبکه Ethereum Mainnet را انتخاب کنید.
• در بخش مقصد (To)، شبکه Arbitrum One را انتخاب کنید.
• مقدار اتریومی که می‌خواهید منتقل کنید را وارد نمایید. (مقداری را برای کارمزد در کیف پول باقی بگذارید).
• روی دکمه Deposit یا Transfer کلیک کنید. کیف پول شما باز می‌شود تا تراکنش را تایید کنید. پس از پرداخت کارمزد لایه اول، معمولاً بین ۵ تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشد تا اتریوم‌های شما در شبکه آربیتروم ظاهر شوند. حالا می‌توانید در شبکه آربیتروم با کارمزدی نزدیک به صفر به معامله بپردازید!

آینده Rollup و نقش آن در مقیاس‌پذیری

آینده مقیاس‌پذیری به شدت با مفهوم roll up گره خورده است. ما با سرعت در حال حرکت به سمت دنیایی از بلاکچین‌های ماژولار (Modular Blockchains) هستیم که لایه‌های مختلف یک شبکه، شامل لایه اجرا، تسویه، اجماع و دسترس‌پذیری داده از هم جدا شده و هر کدام توسط تخصصی‌ترین پلتفرم‌ها مدیریت می‌شوند. شبکه‌هایی مانند سلستیا (Celestia) به عنوان لایه اختصاصی Data Availability در کنار رول‌آپ‌ها در حال ظهورند تا کارمزدها را حتی بیش از پیش کاهش دهند.

علاوه بر این، مفهوم جدیدی به نام لایه سوم (Layer 3) یا رول‌آپ‌های اختصاصی برنامه‌ها (App-specific Rollups) در حال فراگیر شدن است. در این مدل، یک بازی بلاکچینی پرطرفدار یا یک صرافی غیرمتمرکز بزرگ، شبکه رول‌آپ مخصوص به خود را می‌سازد که این لایه سوم، خودش روی یک رول‌آپ لایه دوم مثل آربیتروم یا بیس سوار می‌شود. این معماری زنجیره‌ای، سرعت پردازش را بی‌نهایت بالا برده و کارمزد را عملاً برای کاربران نهایی به صفر می‌رساند.

خرید اتریوم؛ سرمایه‌گذاری روی آینده رول‌آپ‌ها

همان‌طور که در این مقاله بررسی کردیم، رول‌آپ‌ها قلب تپنده و نقشه راه اصلی شبکه اتریوم برای رسیدن به پذیرش انبوه هستند. با کاهش چشمگیر کارمزدها و افزایش سرعت پردازش در لایه دوم، استفاده از برنامه‌های غیرمتمرکز (DApps)، بازی‌های بلاکچینی و دیفای (DeFi) روزبه‌روز در حال گسترش است. این رشد فاندامنتال و افزایش کاربردپذیری شبکه، به‌طور مستقیم روی ارزش شبکه اصلی و توکن بومی آن تأثیر مثبت می‌گذارد.

بنابراین، اگر به پتانسیل بالای فناوری رول‌آپ و آینده درخشان مقیاس‌پذیری در وب ۳.۰ ایمان دارید، ورود به اکوسیستم اتریوم می‌تواند یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیمات مالی شما باشد. برای بررسی لحظه‌ای قیمت اتریوم و همچنین خرید اتریوم در یک بستر امن و مطمئن، می‌توانید از صرافی نوبیتکس استفاده کنید. با خرید این ارز دیجیتال و انتقال آن به شبکه‌های لایه دوم مانند آربیتروم یا اپتیمیزم، نه‌تنها می‌توانید از رشد احتمالی قیمت آن در بلندمدت بهره‌مند شوید، بلکه قادر خواهید بود با کمترین هزینه ممکن، از خدمات اقتصاد غیرمتمرکز کسب درآمد کنید.

جمع‌بندی تحلیلی

در پاسخ نهایی به اینکه رول آپ چیست، می‌توان با قاطعیت گفت که این فناوری صرفاً یک چسب زخم موقت برای پوشاندن نقاط ضعف شبکه‌های بلاکچینی نیست؛ بلکه یک تغییر پارادایم عمیق در معماری سیستم‌های غیرمتمرکز است. با درک دقیق معنی roll up متوجه می‌شویم که تجمیع تراکنش‌ها در لایه‌های بالاتر و تکیه بر یک لایه پایه برای امنیت، تنها راهکار منطقی و علمی برای رساندن تکنولوژی بلاکچین به دست میلیاردها کاربر اینترنتی است.

همان‌طور که اینترنت در روزهای ابتدایی خود با مودم‌های دایال‌آپ دست‌وپنجه نرم می‌کرد و دانلود یک عکس دقایق زیادی طول می‌کشید، اما سپس با ظهور تکنولوژی‌های پهن‌باند (Broadband) شکوفا شد، رول‌آپ‌ها نیز دقیقاً نقش همان اینترنت پهن‌باند را برای دنیای بلاکچین ایفا می‌کنند. در آینده‌ای نه چندان دور، کاربران عادی وب ۳ بدون اینکه حتی نیازی داشته باشند کلمات تخصصی مانند «لایه اول»، «لایه دوم» یا «اثبات دانش صفر» را بشنوند، با اپلیکیشن‌های مالی، بازی‌ها و شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکزی کار خواهند کرد که به لطف جادوی رول‌آپ‌ها، در کسری از ثانیه و با هزینه‌ای ناچیز اجرا می‌شوند. این فناوری، پل ارتباطی بین آرمان‌های سایبرپانک‌های اولیه برای تمرکززدایی و نیازهای ملموس دنیای واقعی است.

سوالات متداول (FAQ)